Ассаламу Iалайкум бусалба вежарий! Суна Iелам-стаге жоп хатта лаьа.

Нагахь санна зудчуьнга дагахь доцуш «мокъа ю хьо» аьлча хIун дан деза? Зуда йита лууш аьлла дацара иза, ца хууш сихвелла аьлла дара.

БисмиллахIиррохьманиррохьим

Ва Iалайкум ассалам ва рохьматуллахIи ва баракатухI!

Iелам-нах вай дацахь а, Iелам-наха цу хьокъехь хIун аьлла хьовсур ду вай, Делан пурбанца.

Iелам-наха дийцарехь, зуда йитаран маьIна долун дешнаш шина тайпана ду:

1. Леррина зуда йитархьама олуш долуш дешнаш ду, къаьсттина зуда йитарна хIиттийна долу.

И дешнаш аьлча, уьш мухха аьлла делахь а зуда йитина лоруш ю. Забаренна аьлла делахь, баккъалла а аьлла делахь а, йитар лууш аьлла делахь а, ца лууш аьлла делахь а, и дешнаш аьлча зуда йитина лору.

Iаьрбийн маттахь и дешнаш Имам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – кхоъ ду бах: «аттIолáкъ» (йитар), «алфирóкъ» (къастар), «ассарóхь» (мокъа яккхар).[1]

Iаьрбийн маттара «аттIолáкъ» (йитар) бохучу дешан маьIна кхечу маттахь гочдина олуш хилахь – иза а леррина зуда йитаран дош хуьлу.[2]

Амма «алфирóкъ» (къастар) а, «ассарóхь» (мокъа яккхар, паргIат йитар) а кхечу маттахь гочдина олуш делахь – и шиъ леррина зуда йитаран дешнаш ца хуьлу.[3]

Ткъа вайн маттахь а къаьсттина зуда йитарна гIарадаьлла лелош долу дош «йитина» боху дош ду.

2. Лакхахь долу дош санна, леррина зуда йитарна дехкина а доцуш, делахь а зуда йитаран маьIна шайца хила йиш йолуш долу дешнаш ду.

Церан масала ду «маьрша ю хьо», «хецна ю хьо», «паргIат ю хьо», «дIайало хьайн цIа гIо», «йало дIагIо», «мокъа ю хьо», «Iадвита со», «гена яла суна», иштта и санна долу дешнаш.

Иштта дешнаш, нагахь санна зуда йита а лууш аьлла дацахь иза йитина лоруш яц, нагахь санна зуда йита ниййат а долуш аьлла делахь – тIаккха йитина лору иза. Вуьшта аьлча, оцу кепара долу дош аьллачуьнан ниййат а, лаам а хIун бара хьажа веза. Зуда йита лаам болуш аьллехь – йитало иза, лаам боцуш аьллехь – ца йитало.[4]

Ткъа, вайн маттахь, схьагучу суьртехь, къаьсттина зуда йитарна диллина лелон дош «йитина» бохург ду, иза доцург леррина зуда йитаран дош кхин дан а дац.

Цундела, зудчуьнга «ас хьо йитина» аьлча – иза йитина лоруш ю, йита лаам хиллехь а, ца хиллехь а.

«Йитина» боху дош а доцуш, муьлхха а кхидолу дешнаш аьлча, хьажа веза, зуда йита лаам болуш аьлла ду уьш йа дац. Зуда йита лаам болуш, ниййат долуш аьлла делахь – зуда йитина лору, дацахь – ца лору.

Иза билгалдаьллачул тIаьхьа, цигара схьа хьан хаттарна жоп а девза: ахь ма-аллара, ахь хьайн зудчуьнга ца хууш, сихвелла, йитар дагахь доцуш «мокъа ю хьо» аьлла, иштта ахь аьлча хьан зуда йитина лоруш яц.

Ткъа дика хуург АллахI ву!

30.08.2008