Бусалба динан Iилманашкахь дукха хьехочу цхьадолчу бертадешнийн (терминийн) маьIна 

Ансараш – Пайхамар  – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Мединате хIижрат дича, иза тIе а лаьцна, цунна гIо дина болу Мединатан бахархой.

БайIат - бусалба наха шайна хаьржина волчу мехкадена муьтIахьаллийца чагIо яр.

Барт хилла хьадис - Бухарис а, Муслима а дийцина хьадис. И санна ду: "шина шайха дийцина хьадис" бохург а.

Вакъф - цхьана дикачу гIуллакхана цIе тоьхна, бусалба стага Дела доьхьа луш долу даьхни ду, масала маьждигана а, хьуьжарна а луш долу латта санна, йа хьаьжошка, йа некъахошка пайда эцийта луш долу цIа санна.

Дика хьадис – (Iаьрбийн маттара цIе “хьасан”) нийса хьадисал цхьа дарж лахара хьадис. Хьукманна лело а, дийца а мегаш ду хIара тайпа хьадис.

ЗахIид – “ЗухIд” долуш верг.

ЗухIд – дуьненан дахарца йолу ойла кIеззиг бен ца хилийтар, эхартан ойла а, Iамал а алсам хилийтар.

Имам – нах шена тIаьхьабозуш волу Iелам-стаг, Iелам-нахана юкъахь къаьсттина верг.

Ирджáъ-кхетам – иза мел доккха къа латорах а, мел вон дешнаш аларх а стагна хила зен дац, йа цо цкъа а керстаналла а ца до, нагахь санна иза дагчохь Делах тешаш велахь боху кхетам бу. Масала, ламаз дар тIедиллина дац, йа марха кхабар парз дац бохуш хилча а керста ца хуьлу стаг церан кхетамехь.

Иснад – хьадис дийцаран зIе.

Къадарий бохург – Делан кхела тIехь а, Цо массо хIума билгалдаьккхина лелош хиларна тIехь а, вай еш йолу Iамалш Делан лаамца еш хиларна тIехь а галбаьлла кхетам болчу стагах олуш ду.

Къеда – кхелахо, бусалба динца хьукм деш волу кхелахо.

МакрухI – ца дича дика долу хIума; ца дича мел а  болуш, дича къа а доцу хIума.

Мурсал - табиIийчо “Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира” аьлла дийцина долу хьадис, шаьшшинна юкъахь волчу стеган цIе а ца йоккхуш.

Муснад - Пайхамарна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – тIе кхаччалц зIе йолу хьадис.

Мустахьабб – дича дика долу хIума; дича мел а болуш, ца дича къа а доцу хIума.

Мухьаддис – хьадисан Iелам-стаг, хьадисан Iилманаш девзаш верг, шен иснадаца хьадис кхечарна дIахьоьхуш верг. «мухьаддис» - бохург «дуьйцуш верг» бохург ду Iаьрбийн маттахь ма-дарра маьIна дича. Амма бусалба динан жайнашкахь а, кхетамехь а «мухьаддис»  – хьадисан Iилманан Iелам-стаг ву, хьадис йа дийцарца, йа цуьнан гIийлаллаш йовзарца, йа и дийцина болу къонахий бовзарца, йа хьадисийн маьIна дарца болх беш волу. Масала, Такъиййуддúн Ибн Ассолáхь а, Нававий а, Бухарий а, Муслим а, Ибнул Мулаккъин а – уьш берриш мухьаддисаш хилла бу. Массарна юкъахь цIе яхана, уггар воккханиг вуй-те аьлла волу мухьаддис Хьáфиз Ибн Хьажар АлIаскъолáний ву – Дала къинхетам бойла цунах а, цул хьалха хилачерах а, цул тIаьхьа хилаччерах а, вайна хIара бусалба дин Делан Элчанан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Суннатца лардина болчу –.

Нийса хьадис – хьадис заьIап деш долчу бахьанех шеца цхьаьна цхьа а бахьана доцу хьадис.

Рукн - бIогIам, бух, шена тIехь цхьа хIума лаьтташ болу бух. Дукхаллин терахь "арканаш".

«Сахьихь» жайна – Имам Бухарин, я Имам Муслиман хьадисан жайна – Дала къинхетам боила царшинах.

ТабиIий – асхьабаш – Дела реза хуьлда царна – дIабевлча хилла долу чIор., асхьабаш ган а гина, цаьрца лелларш. (Кхин а хьажа "ШолгIа табиIий")

Тайаммум – тема дар; ламаз эца таро йоцучо цуьнан метта лаьттаца цIано яр.

Тасаввуф-Iилма – тасаввуф-Iилмане нийсачу маьIнийца хьажча, цуьнан маьIна а, “зухIд” Iилманан маьIна а цхьаъ ду. Хьажа “зухIд” дешан маьIне жимма лакхахь.

Тафсиран Iилма – Къуръанан маьIна дар Iамош долу Iилма.

Тешалла (далил) – бух, шена тIе доьгIна хьукм хила тарлуш дерг.

ТIагIут - Iибадат дарехь а, тIаьхьавазарехь а, муьтIахь хиларехь а Дала шена тоьхна долчу дозанал тIехволуш долу хIума. ТIагIуташ дукха ду, церан кортош пхиъ ду: Дала Шен къинхетамах гена даьккхина долу Иблис ду, ша реза а волуш шена Iибадат дайтинарг а ву, шена Iибадат даре нах кхайкхинарг а ву, къайлах дерг шена хаьа бохург а ву, АллахIа доссийна доцучуьнца хьукм деш верг а ву".

ФакъихI – фикъхIан Iелам-стаг, хьанал-хьарам къасторан Iилма (фикъхI) девзаш верг.

ФикъхI - Iибадат даран бакъонаш а, наха вовшашца лелош йолчу юкъаметтиган бакъонаш а толлу Iилма, хьанал-хьарам довзуьйту Iилма.

Хьафиз – Iелам-наха шайн жайнашкахь “хьафиз” аьлча царна лууш дерг: Iилманаш дагахь хаарехь къасттина хилла волу Iелам-стаг билгалваккхар ду; тахана цу дашца девзаш долу маьIна: Къуръан дагахь хуург ву.

Хьурул-Iийн мехкарий - ялсаманин мехкарий.

ШафиIийн мазхIаб – Имам ШафиIийс – Дала къинхетам бойла цунах – бусалба динан баххашкара хьукм даккхарна хIиттийначу бакъонашна тIебоьгIна болу “фикъхIан” некъ.

ШахIадат – “Ас тешалла до АллахI воцург кхин Дела ца хиларца, ас тешалла до Мухьаммад АллахIан элча хиларца” аьлла тешалла дар.

Шейх – Iелам-стаг, Iилманехь лаккхара дарже кхаьчнарг.

ШолгIа табиIий – “табиIий” чIурал лахара чIор.

____________________________________________

Коьрта агIо     Жайнийн цIерш